Kısa cevap
Kapı ve pencere, çaprazlı panelin kullanılabilir boyunu, kenar dikmelerinin yerini ve ankraj düzenini değiştirir. Yönetmelik yalnız tam kat yüksekliğindeki panel bölümlerini kesme taşıyıcı sayar. Bu yüzden boşluğa çarpmayan bir çapraz yeterli değildir; kalan bölümün oranı, uç elemanları ve tesisat delikleri yeniden değerlendirilir.
Kısaca
- Kesme taşıyıcı sayılan bölüm, tam kat yüksekliğindeki panel bölümüdür.
- Genişliği 30 cm'den az ya da h/l oranı 4'ten büyük bölümler taşıyıcı katkıya alınmaz.
- h/l 2 ile 4 arasındaysa birim boy kayma dayanımı 2l/h ile azaltılır.
- Her taşıyıcı bölümün kenar dikmesinde çekme ankrajı gerekir.
- 2027 yönetmeliği delik çapı için d/h < 0,40 sınırı koyar; TBDY 2018'de oran 0,70'tir.
Bu yazıda
Giriş
Mimari plan değiştikçe en sık yer değiştiren şey kapı ve penceredir. Bir pencere yarım metre kaydırıldığında çizimde küçük bir düzeltme gibi durur, ama çaprazlı panelin taşıyıcı boyu değişmiş olabilir. Bu yazı bir açıklığın panelde neleri değiştirdiğini ve tesisat deliklerinin hangi kurallara bağlı olduğunu anlatır.
Hangi panel bölümü taşıyıcı sayılır?
TBDY 2018 10.3.1.5 ve 2027 yönetmeliği Bölüm 6 aynı şeyi söyler: yalnızca tam kat yüksekliğindeki taşıyıcı panel bölümlerinin kesme kuvveti karşılama kapasitesine sahip olduğu kabul edilir. Pencere altındaki ya da kapı üstündeki parçalar bu hesaba girmez.
Bu kural çaprazın nereye gelebileceğini baştan belirler. Bir duvarın toplam uzunluğu değil, açıklıklardan kalan tam yükseklikteki bölümler önemlidir. Her bölüm için kenar dikmelerinde çekme kuvveti aktarma ankrajı kullanılır; yani bir açıklık eklemek ankraj sayısını da artırabilir.
Panel ne kadar dar olabilir?
Yönetmeliklerin kayma dayanımı kuralı iki sınır koyar. Toplam taşıma kapasitesinde genişliği en az 30 cm olan ve yükseklik/genişlik oranı h/l ≤ 4 koşulunu sağlayan panellerin katkısı alınır. Oran 2 ile 4 arasındaysa birim boya ait kayma dayanımı 2l/h oranıyla çarpılarak azaltılır.
| Panel oranı (h/l) | Etkisi | Madde |
|---|---|---|
| h/l ≤ 2 | Birim boy dayanımı tablodaki gibi | TBDY 2018, 10.3.2.2 |
| 2 ≤ h/l ≤ 4 | Birim boy dayanımı 2l/h ile çarpılır | TBDY 2018, 10.3.2.2; 2027 yönetmeliği, Bölüm 6 |
| h/l > 4 ya da l < 30 cm | Taşıyıcı katkıya alınmaz | TBDY 2018, 10.3.2.2; 2027 yönetmeliği, Bölüm 6 |
Bu azaltma birim boy kayma dayanımına bağlıdır ve metinde kaplamalı panel tablosuyla birlikte verilir. Çaprazlı panelde oranın etkisi ise köşegen açısında ve kenar kuvvetlerinde görülür. Dar çaprazlı panel, geniş bir panelin küçültülmüş kopyası gibi davranmaz. Köşegen dikleştikçe kenar dikmesine ve ankraja gelen düşey kuvvet büyür. Üstelik dar ve yüksek panelde bağlantıların rijitliği kenar dikmesinde eğilme oluşturabilir. Bir panel geometrik olarak çizilebiliyor diye aynı kapasiteyi koruduğu varsayılmamalıdır.
Açıklık değişince neler yeniden kontrol edilir?
- Kalan tam yükseklikteki bölümün genişliği ve oranı.
- Çaprazın yeni göze sığması ve açısı.
- Kenar dikmesinin yeri ve kesiti.
- Çekme ankrajının yeri ve betondaki karşılığı.
- Lento ve açıklık yanı dikmeleri.
- Üst kat paneliyle hiza.
- Duvarın toplam yatay yük payı.
Tesisat için profil delinebilir mi?
Delinebilir, ama kurallıdır. Profil gövdesine açılan delik gövdenin düşey eksenini ortalamalıdır ve enkesit hesabında kayıp dikkate alınır. İki metnin sınırları aynı değildir:
| Koşul | TBDY 2018, Ek 10A | 2027 yönetmeliği, Bölüm 10.1 |
|---|---|---|
| Dairesel delik çapı / gövde | < 0,70 | < 0,40 |
| Delikler arası uzaklık, merkezden merkeze | En çok 600 mm | En az 600 mm |
| Delikler arası net uzaklık | En az 450 mm | En az 450 mm |
| En büyük dairesel delik çapı | 150 mm | 150 mm |
| Profil ucuna net uzaklık | En az 300 mm | En az 300 mm |
| Dairesel olmayan delik | En çok 65 × 115 mm | En çok 65 × 115 mm |
| Köşe iç büküm yarıçapı | r > 2t | r > 2t |
| Gövde narinliği | h/t < 200 | h/t < 200 |
Değerler ilgili metinlerden okunmuştur. Özellikle delik aralığı satırındaki fark dikkat çeker: eski metin "en çok", yeni metin "en az" der. Yeni projede makine ayarınızı yeni metne göre gözden geçirin. Sahada açılan deliğin çevresi de çinko esaslı boya ya da galvaniz tamir boyasıyla en az iki kat kaplanır.
Tesisat çaprazla çakışırsa ne yapılır?
Çapraz kesilmez, delinmez, kaydırılmaz. Boru ya da kanal çaprazla çakışıyorsa önce tesisat güzergâhı değiştirilir. Bu mümkün değilse konu proje mühendisine ve panel üreticisine götürülür. Sahada "bir şerit kesildi, yanına başka bir parça vidalandı" düzeltmesi kuvvet yolunu keser ve bağlantıyı doğrulanmamış bir duruma sokar.
Aynı kural bağlantı bölgeleri için de geçerlidir. Kenar dikmesindeki vida grubu ve hold-down bölgesine sonradan delik açılması, net kesiti ve kenar mesafesini değiştirir. Tesisat, çizim aşamasında çaprazla birlikte planlanmalıdır.
QSteelCAD açıklıkla çaprazı nasıl ayırır?
Program çaprazı yalnız tıklanan göze kurar. Göz bir açıklıkla kesişiyorsa, dar kalıyorsa ya da orada başka çapraz varsa kurmaz ve nedenini yazar. Köşe çaprazında uç gözü kapı ya da pencereye denk gelirse bir sonraki göz kullanılır. Küçük ve büyük tesisat delikleri .bde satırında s: ve l: alanlarına yazılır.
Bu kontroller geometri içindir. Çizilebilen bir çapraz, taşıyıcı sayılan bir çapraz demek değildir.
Konunun devamıÇaprazı CAD'de iki nokta arası bir çizgi olarak kaydetmek neden yetmez?Sık sorulanlar
Pencere altındaki çapraz işe yarar mı?
Yönetmelik kesme kapasitesini tam kat yüksekliğindeki bölümlere bağlar. Pencere altındaki bölüm bu sayıma girmez. Oradaki eleman başka bir görev için konmuş olabilir; görevi projede tanımlanır.
Lento çaprazı yatay yük sistemi midir?
Lento çaprazı açıklık üstündeki parçayı oluşturur. Yatay yük sisteminin parçası sayılıp sayılmayacağı proje hesabına bağlıdır; tam kat yüksekliği kuralı açısından ayrı değerlendirilir.
Profil deliği hesaba katılmalı mı?
Evet. TBDY 2018 Ek 10A delik kayıplarının enkesit hesabında dikkate alınmasını ister. Delik çapı/gövde oranı 0,38'den küçükse delik etkisi ihmal edilebilir. Yeni yönetmelikte sınırlar Bölüm 10.1'de yer alır.
Sahada delik açılabilir mi?
Önce üretici ve proje mühendisiyle konuşulmalıdır. Açılan deliğin kurallara uygun olması ve çevresinin korozyona karşı tamir edilmesi gerekir.
Bu yazı genel bilgilendirme içindir; proje hesabı, mühendis onayı ya da resmî metin yerine geçmez. Madde ve değerler yazının tarihindeki metinlerden okunmuştur.
